تحلیل | اختلاف بر سر نقش سپاه، بازگشایی تنگه هرمز را دشوار کرده است
گزارشی که والاستریت ژورنال به نقل از میانجیهای عرب منتشر کرده و واللا آن را بازتاب داده است، نشان میدهد مسئله اصلی در مذاکرات بازگشایی تنگه هرمز فقط طراحی مسیر عبور کشتیها نیست؛ بلکه این پرسش است که آیا نمایندگان ایران اختیار کافی برای تضمین اجرای هر توافق را دارند یا نه.
این گزارش از افزایش فشار سپاه پاسداران و جریانهای تندرو بر دیپلماتهای ایرانی خبر میدهد، اما جزئیات مستقلی درباره هویت میانجیها یا سازوکار دقیق مذاکرات ارائه نمیکند.
بر اساس همین گزارش، عباس عراقچی، وزیر امور خارجه، و محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس، از طرحی حمایت کردهاند که رفتوآمد کشتیها را به دو مسیر تقسیم میکند: مسیر ورود در نزدیکی سواحل ایران و مسیر خروج در نزدیکی عمان.
حامیان این طرح آن را نشانهای از بهرسمیتشناختن نفوذ ایران بر این گذرگاه میدانند.
با این حال، گزارش روشن نمیکند که چنین ترتیبی از نظر حقوقی یا عملیاتی چگونه قرار است اجرا و نظارت شود.
نقطه اختلاف، به روایت میانجیها، پس از آن پررنگتر شده که سپاه خواستار تصریح بیشتر نقش ایران و دریافت امتیازهای اقتصادی مشخص شده است.
مطالبه هزینه عبور کشتیها و تضمین درباره لغو محاصره و تحریمهای آمریکا علیه صادرات نفت، نشان میدهد توافق احتمالی از یک تفاهم فنی درباره کشتیرانی فراتر رفته و به معاملهای سیاسی ـ اقتصادی تبدیل شده است.
این برداشت، تحلیل بر پایه مفاد گزارش است، نه ارزیابی مستقلی از مواضع همه نهادهای ایرانی.
واللا به نقل از والاستریت ژورنال میگوید سپاه پیام داده است که در صورت ناکافی بودن منافع توافق، ممکن است حملات علیه کشتیها در تنگه را از سر بگیرد یا تشدید کند.
اهمیت این ادعا در آن است که هر توافق کشتیرانی، حتی اگر روی کاغذ میان دولتها شکل بگیرد، بدون هماهنگی عملیاتی با بازیگران مسلح مؤثر بر امنیت تنگه شکننده خواهد بود.
با این حال، گزارش حاضر وقوع حمله تازه یا تصمیم قطعی برای تشدید تنش را تأیید نمیکند.
گسترش مذاکرات به معافیتهای تحریمی برای صادرات نفت و آزادسازی داراییهای بلوکهشده، پیامد اقتصادی موضوع را برجسته میکند.
از نگاه تهران، گشایش در تردد کشتیها بدون دسترسی بیشتر به درآمدهای نفتی و منابع مالی ممکن است امتیازی محدود باشد؛ از نگاه میانجیها و طرفهای خارجی نیز پیوند زدن امنیت کشتیرانی به رفع تحریمها، توافق را دشوارتر و زمانبرتر میکند.
گزارش میگوید این موارد در یادداشت تفاهم آمریکا و ایران در ژوئن گنجانده شده بود، اما از آن زمان اجرای آن متوقف مانده است.
در سطح منطقهای، تردید درباره توانایی نمایندگان ایران برای اجرای توافق میتواند اعتماد میانجیها و شرکتهای کشتیرانی را کاهش دهد.
هرچه مرز میان موضع رسمی دولت و مطالبات نهادهای امنیتی مبهمتر باشد، تضمینهای دیپلماتیک ارزش عملی کمتری پیدا میکند.
بنابراین مسئله صرفاً بازگشایی یک آبراه راهبردی نیست؛ اعتبار سازوکار تصمیمگیری و اجرای تعهدات در ایران نیز در معرض آزمون قرار گرفته است.
جمعبندی گزارش این است که شکاف میان دیپلماتهایی که بهدنبال گشایش فوری اقتصادیاند و نیروهایی که از تهدید تنگه برای گرفتن امتیاز بیشتر استفاده میکنند، مذاکرات را پیچیده کرده است.
از این گزارش نمیتوان نتیجه گرفت که توافق شکست خورده یا حملات حتماً از سر گرفته خواهد شد.
اما میتوان گفت تا زمانی که درباره اختیار نهایی امضاکنندگان، نقش عملیاتی سپاه و بسته اقتصادی توافق روشن نشود، هر تفاهم درباره تنگه هرمز با ریسک جدیِ اجرا و دوام روبهرو خواهد بود.