تحلیل | بازگشایی تنگه هرمز؛ آزمون شکننده دیپلماسی در میانه جنگ و فشار اقتصادی
بر اساس گزارش یِنت، یک مقام آمریکایی به رویترز گفته است ایران و عمان در مذاکرات مربوط به بازگشایی تنگه هرمز پیشرفت کردهاند و ممکن است توافقی بهزودی اعلام شود.
طبق همین روایت، واشنگتن آماده است پس از ازسرگیری کشتیرانی تجاری بدون مانع، محاصره بنادر ایران را لغو کند؛ با این حال، اجرای اقدامات آمریکا «بر اساس عملکرد» و وابسته به تحقق تعهدات ایران خواهد بود.
این نکته نشان میدهد چارچوب پیشنهادی، نه یک رفع محدودیت فوری و بیقیدوشرط، بلکه سازوکاری مرحلهای و قابل بازگشت است.
اهمیت تنگه هرمز از وزن آن در بازار انرژی ناشی میشود.
گزارش میگوید پیش از آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران در ۲۸ فوریه، حدود یکپنجم نفت مصرفی جهان از این آبراه عبور میکرد.
بنابراین هر توافقی که عبور نفتکشها و کشتیهای تجاری را باثبات کند، میتواند فشار بر قیمت انرژی و تورم را کاهش دهد؛ هرچند گزارش حاضر درباره میزان یا سرعت چنین کاهشی برآوردی ارائه نمیکند.
در عین حال، سابقه نزدیک مذاکرات، چشمانداز توافق را شکننده میکند.
دولت دونالد ترامپ پیشتر چند بار از نزدیک بودن بازگشایی تنگه خبر داده بود، اما ایران وجود مذاکرات را رد کرده است.
همچنین بر اساس گزارش، تفاهمنامه ۱۷ ژوئن که به آتشبس و تعیین شرایط انتقال نفت انجامید، پس از مخالفتهای داخلی در هر دو کشور با ازسرگیری درگیریها در ۷ ژوئیه دنبال شد و سپس بار دیگر توقفی در نبردها شکل گرفت.
از این منظر، مسئله فقط تنظیم متن توافق نیست؛ توان طرفها برای حفظ آن در برابر فشارهای داخلی نیز تعیینکننده است.
گزارش یِنت همچنین به تحلیل برخی تحلیلگران درباره اختلافهای احتمالی میان مسعود پزشکیان، رئیسجمهوری ایران، و دیگر مراکز قدرت، از جمله آیتالله مجتبی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی، و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی اشاره میکند.
این ادعا در گزارش بهعنوان ارزیابی تحلیلگران مطرح شده و نه واقعیتی مستقل که در متن اثبات شده باشد.
آنچه بهطور مستقیم گزارش شده، دفاع رئیسجمهوری ایران از ادامه گفتوگو با آمریکا و اظهار او درباره حمایت بیشتر فرماندهان ارشد نظامی از مذاکره برای پایان جنگ است.
همزمان، امضای توافق دفاعی میان عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان، که حمله به یکی از سه کشور را حمله به هر سه تلقی میکند، لایه دیگری به فضای امنیتی منطقه افزوده است.
ترکیه این توافق را کاملاً دفاعی و فاقد هدفگیری علیه کشور مشخصی دانسته است؛ بنابراین پیوند دادن مستقیم آن با ایران نیازمند احتیاط است.
با این حال، زمان امضا، در شرایط افزایش تنش با تهران، نشان میدهد کشورهای منطقه در حال تقویت ترتیبات امنیتی خود هستند؛ روندی که میتواند محاسبات ایران و آمریکا را در مذاکرات پیچیدهتر کند.
در لبنان نیز، به گفته یک مقام لبنانی، بیروت و اسرائیل فهرستی از کشورها را برای راستیآزمایی خلع سلاح حزبالله تهیه کردهاند و آمریکا قرار است اعضای نهایی را انتخاب کند.
این تحول مستقیماً بخشی از توافق احتمالی درباره هرمز نیست، اما نشان میدهد گفتوگوهای مرتبط با جنگ در چند جبهه همزمان جریان دارد و سرنوشت آنها میتواند بر اعتماد متقابل و دامنه مصالحه اثر بگذارد.
جمعبندی محتاطانه آن است که گزارش از یک فرصت دیپلماتیک سخن میگوید، نه از توافقی نهایی.
بازگشایی هرمز میتواند برای تجارت جهانی، صادرات نفت ایران و کاهش فشارهای اقتصادی اهمیت فوری داشته باشد؛ اما انکار پیشین مذاکرات از سوی تهران، وابستگی اقدامات آمریکا به عملکرد ایران و سابقه شکست آتشبس، همگی ضرورت راستیآزمایی مرحلهبهمرحله را برجسته میکنند.
تا زمانی که متن توافق، سازوکار نظارت و ضمانت تداوم کشتیرانی منتشر نشود، اعلام «نزدیک بودن» توافق را باید نشانه پیشرفت احتمالی دانست، نه پایان بحران.