جزئیات توافق احتمالی ایران و عمان برای بازگشایی تنگه هرمز
جهان در انتظار اعلام توافقی میان ایران و عمان برای ازسرگیری کشتیرانی در تنگه هرمز است؛ توافقی که به نوشته الجزیره، احتمالا موقت خواهد بود و در شرایطی مطرح شده که دونالد ترامپ، رئیسجمهوری آمریکا، بر بازگشت سریع جریان نفت پیش از انتخابات میاندورهای کنگره در نوامبر تأکید دارد.
بر اساس گزارشی که مصطفی أزرید برای الجزیره تهیه کرده است، توافق احتمالی ۶۰ روز اعتبار خواهد داشت و در این مدت، مذاکرات برای دستیابی به توافق نهایی درباره کشتیرانی در تنگه هرمز ادامه مییابد. همین بازه زمانی در تفاهمنامه پیشین ایران و آمریکا نیز پیشبینی شده بود؛ تفاهمنامهای که مدت زیادی دوام نیاورد و اکنون درباره پایداری هر توافق موقت، پرسشهایی ایجاد کرده است.
یکی از بندهای مطرحشده، ایجاد دو مسیر دریایی جداگانه است: مسیر ورود کشتیها به خلیج فارس در نزدیکی سواحل ایران که تهران کنترل آن را در اختیار خواهد داشت، و مسیر خروج کشتیها در نزدیکی عمان که مسقط بر آن نظارت میکند. از آنجا که خلیج فارس تقریبا دریایی بسته است، کنترل مسیر ورود عملا بر امکان استفاده از مسیر خروج نیز اثر میگذارد؛ زیرا جلوگیری از ورود کشتیها، مسیر خروج را بیفایده خواهد کرد.
موضوع هزینه عبور نیز همچنان محل اختلاف است. نیویورکتایمز به نقل از مقامهای ایرانی گزارش داده است که ایران در چارچوب توافق با عمان عوارض عبور دریافت نخواهد کرد، اما کشتیها ممکن است بابت خدمات زیستمحیطی و امنیتی هزینه بپردازند. در مقابل، این روزنامه به نقل از منابع آمریکایی نزدیک به مذاکرات نوشته است که توافق شامل هیچ نوع عوارضی نخواهد بود.
مذاکرات در ایران طولانی شده است؛ موضوعی که الجزیره آن را به رویکرد محتاطانه مذاکرهکننده ایرانی یا اختلافهای داخلی در تهران نسبت میدهد. مذاکرات قبلی ایران و عمان نیز پس از آن شکست خورد که عمان، با هماهنگی سازمان بینالمللی دریانوردی و آمریکا، مسیر عبور کشتیها را در جنوب و نزدیک سواحل عمان باز کرد. ایران در واکنش، دو کشتی در حال عبور از این مسیر را هدف قرار داد.
آمریکا این حمله را نقض تفاهمنامه دانست و مجموعهای از حملات هوایی علیه ایران انجام داد. ایران نیز در پاسخ، مواضعی را که آنها را پایگاههای نظامی آمریکا در کشورهای عربی خواند، هدف قرار داد. اکنون با توقف عملیات نظامی، رویترز به نقل از یک مقام آمریکایی گزارش داده است که واشنگتن پس از اعلام توافق برای ازسرگیری بدون مانع کشتیرانی تجاری، محاصره بنادر ایران را لغو خواهد کرد. این تحول میتواند مسیر مذاکرات را از توافق تهران و مسقط درباره هرمز، به گفتوگوی دوباره ایران و آمریکا منتقل کند.
عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، گفته است بازگشایی تنگه به چند موضوع بستگی دارد؛ از جمله جبران نقض تفاهمنامه اسلامآباد از سوی آمریکا. او همچنین اعلام کرده است که طرح قبلی برای جداسازی مسیرهای رفتوآمد دیگر پذیرفتنی نیست و باید مسیر تازهای تعیین شود.
در برابر این مواضع، مقامهای آمریکایی بر فشار اقتصادی برای وادار کردن تهران به توافق تکیه کردهاند. اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، بار دیگر از «خشم اقتصادی» سخن گفته و آن را فشاری موازی با عملیات نظامی توصیف کرده است. بسنت مدعی شده است که ایران با فشار اقتصادی و تورمی بین ۱۵۰ تا ۱۸۰ درصد روبهروست و توان پرداخت حقوق نیروهای نظامی خود را ندارد.
این اختلافها بازتاب منافع متفاوت دو طرف است. ایران میگوید وضعیت تنگه هرمز پس از جنگ نباید به شرایط پیش از آن بازگردد و خواهان داشتن اختیار بیشتری بر عبورومرور در تنگه است تا دستاوردهای بلندمدتتری به دست آورد. آمریکا در مقابل، حفظ نظام کشتیرانی موجود را دنبال میکند؛ نظامی که به نوشته الجزیره، در قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم با نقشآفرینی آمریکا و بریتانیا شکل گرفت و واشنگتن نگران است کنترل بیشتر ایران بر تنگه، سابقهای ایجاد کند که این نظم را تضعیف کند.