تحلیل | روایت پزشکیان از بنبست مکانیسم ماشه و پیامهای دوگانه تهران
مسعود پزشکیان، رئیسجمهوری ایران، در روایتی که روزنامه اسرائیلی معاریو منتشر کرده، آمریکا را عامل اصلی ناکامماندن تفاهمهای تهران و کشورهای اروپایی درباره مکانیسم ماشه معرفی کرده است.
به گفته او، ایران و اروپا در چند نوبت به تفاهمهایی رسیده بودند، اما رایزنی اروپاییها با واشنگتن مانع تبدیل این تفاهمها به توافق نهایی شد.
این ادعا در گزارش ارائه شده، اما معاریو شواهد مستقلی برای تأیید آن ذکر نکرده است؛ بنابراین باید آن را موضع سیاسی رئیسجمهوری ایران دانست، نه واقعیتی اثباتشده درباره روند مذاکراتی پشت درهای بسته.
اهمیت این سخنان در آن است که تهران همچنان میکوشد میان دو پیام ظاهراً متعارض توازن برقرار کند: آمادگی برای ادامه گفتوگو با اروپا و رد هر خواستهای که آن را غیرمنطقی یا معادل تسلیم بداند.
چنین موضعی نشان میدهد دولت ایران میخواهد کانال دیپلماتیک را باز نگه دارد، اما همزمان هزینه داخلی عقبنشینی از خطوط قرمز خود را نیز مدیریت کند.
از متن گزارش نمیتوان نتیجه گرفت که توافق مشخصی در دسترس است یا اروپا و آمریکا بر سر اقدامی واحد به تفاهم رسیدهاند.
پزشکیان همچنین ادعاهای مربوط به اختلاف میان دولت و نیروهای مسلح را رد کرده و از تلاشها برای جداکردن ساختار سیاسی از ارتش انتقاد کرده است.
این بخش از اظهارات او بیش از آنکه جزئیات تازهای درباره مناسبات نهادی ارائه کند، نشاندهنده اهمیت حفظ تصویر انسجام در شرایط تنش نظامی و فشار خارجی است.
گزارش معاریو نیز مصداق یا شاهد مستقلی برای وجود یا نبود چنین اختلافی ارائه نمیکند.
اظهارات رئیسجمهوری ایران درباره تنگه هرمز، سطح حساسیت امنیتی پرونده را بالاتر میبرد.
او گفت نیروهای ایرانی با کشتیهایی که به گفته خودش قوانین را نقض کرده بودند وارد درگیری شدند، اما گزارش درباره هویت کشتیها، نوع نقض قوانین یا جزئیات حادثه اطلاعاتی نمیدهد.
ازاینرو، نمیتوان بر پایه این روایت بهتنهایی درباره مسئولیت حقوقی یا نظامی طرفین داوری کرد.
با این حال، پیوند دادن مذاکرات هستهای، امنیت کشتیرانی و تهدید به ادامه جنگ، نشان میدهد هر بحران تازه در خلیج فارس میتواند مستقیماً بر دیپلماسی اثر بگذارد.
پزشکیان از یکسو گفت ایران زمانی برای صلح و تمرکز بر امور داخلی را نیز باید بشناسد و از سوی دیگر تأکید کرد اگر تهران به تسلیم وادار شود، خواهد جنگید.
این ترکیب را میتوان پیام بازدارندگی همراه با باز گذاشتن راه خروج سیاسی دانست؛ البته این برداشت تحلیلی است و نه اعلام یک تصمیم عملیاتی مشخص.
شرطی که او مطرح کرد، تضمین حقوق ایران است، اما در گزارش توضیحی درباره اینکه این حقوق دقیقاً شامل چه مواردی میشود یا چه سازوکاری میتواند آن را تضمین کند، وجود ندارد.
تأکید او بر وحدت جهان اسلام و کاهش اختلافات منطقهای نیز در چارچوب تلاش تهران برای ارائه تصویری از خود بهعنوان طرفدار کاهش تنش قرار میگیرد.
در عین حال، اشاره به اینکه ادامه جنگ خواست اسرائیل است، نشان میدهد رئیسجمهوری ایران مسئولیت استمرار درگیری را در چارچوب رقابت منطقهای و فشار بر تهران تفسیر میکند.
این ارزیابی سیاسی است و گزارش، شواهدی برای سنجش مستقل آن ارائه نمیدهد.
در مجموع، بر اساس گزارش معاریو، پیام اصلی پزشکیان نه اعلام توافقی تازه، بلکه ترسیم موضعی مشروط است: مذاکره با اروپا ادامه دارد، اما بدون پذیرش خواستههای مورد قبول تهران نیست؛ کاهش درگیری ممکن است، اما تنها در صورت تضمین حقوق ایران؛ و در برابر فشار برای تسلیم، پاسخ تهران مقاومت خواهد بود.
اثر عملی این موضع به رفتار اروپا، تصمیم واشنگتن درباره فشار یا مذاکره، و چگونگی مدیریت تنش در تنگه هرمز بستگی دارد؛ عواملی که در گزارش حاضر درباره آنها نتیجه قطعی ارائه نشده است.