محسن رضایی دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران شد؛ پیام انتصاب فرمانده پیشین سپاه چیست؟
تهران در بحبوحه جنگ و مذاکرات متوقفشده با آمریکا، محسن رضایی، فرمانده پیشین سپاه پاسداران، را به دبیری شورای عالی امنیت ملی منصوب کرد؛ تصمیمی که میتواند نشانه تقویت ملاحظات نظامی در روند تصمیمگیری یا تلاشی برای فراهمکردن پشتوانه داخلی یک توافق احتمالی باشد.
مسئول ارتباطات و اطلاعرسانی دفتر رئیسجمهوری ایران شامگاه یکشنبه اعلام کرد مسعود پزشکیان، رضایی را جایگزین محمدباقر ذوالقدر کرده است. همزمان، مجتبی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی، رضایی را به نمایندگی خود در شورای عالی امنیت ملی منصوب کرد و در حکم خود بر تجربه او و نقش وی در «دوران دفاع مقدس» در جنگ ایران و عراق تأکید داشت.
ذوالقدر نیز از ساختار رهبری خارج نشده و پس از کنارهگیری از دبیری شورا، به عنوان مشاور سیاسی رهبر جمهوری اسلامی منصوب شده است. به نوشته الجزیره، همزمانی این دو تصمیم میتواند نشاندهنده بازتوزیع مسئولیتها، نه حذف کامل یک مقام و جایگزینی او با فردی دیگر باشد.
شورای عالی امنیت ملی نهادی است که دیدگاههای ریاستجمهوری، وزارت خارجه، نیروهای مسلح و دستگاههای امنیتی در آن به هم میرسد و تصمیمهای سیاسی و نظامی پس از تأیید در سطوح بالاتر، به سیاستهای اجرایی تبدیل میشوند. از این رو، انتخاب دبیر شورا در شرایط جنگ، فشار آمریکا و اختلاف بر سر شرایط کشتیرانی و حاکمیت در تنگه هرمز، فراتر از یک جابهجایی اداری اهمیت دارد.
ماشاءالله شمسالواعظین، روزنامهنگار و تحلیلگر سیاسی ایرانی، به الجزیره نت گفت انتصاب رضایی برای بخشی از جامعه ایران غیرمنتظره بوده است؛ زیرا انتظار میرفت چهرههای جدیدی برای اداره شورا در دوران جنگ و پاسخ به مطالبات مربوط به نوسازی ساختار تصمیمگیری روی کار بیایند. به گفته او، جریانهای تندرو سابقه نظامی رضایی، بهویژه فرماندهی پیشین او در سپاه، را عاملی برای افزایش اعتبار امنیتی و سیاسی تصمیمهای شورا میدانند.
شمسالواعظین معتقد است حضور رضایی میتواند از شدت انتقادهای داخلی علیه مذاکره بکاهد. در جریان مذاکرات، گروههایی با سر دادن شعارهایی خواستار توقف گفتوگوها شده و حامیان مذاکره را به کوتاهآمدن متهم کردهاند. از نظر او، این گروهها دشوارتر میتوانند فرمانده پیشین سپاه را به سستی یا چشمپوشی از منافع امنیتی ایران متهم کنند. رضایی در انتخابات ریاستجمهوری اخیر نیز از محمدباقر قالیباف حمایت کرده بود؛ موضعی که او را به جناح محافظهکار نزدیک به رئیس مجلس، نه لزوماً جریان تندرو پیرامون سعید جلیلی، نزدیکتر نشان میدهد.
در برابر این دیدگاه، محسن فرخانی، استاد روابط بینالملل، انتصاب رضایی را نشانه تغییر در دکترین امنیتی ایران میداند. او به الجزیره نت گفت این تصمیم پس از آن گرفته شده که به گفته او، آمریکا بارها تفاهمنامه را نقض کرده و دیپلماسی نتوانسته تنش و جنگ را مهار کند. فرخانی سابقه رضایی در فرماندهی سپاه و سازماندهی نیروها در جنگ هشتساله را با حرکت ایران به سوی «بازدارندگی تهاجمی مبتنی بر مجازات» و آمادگی برای جنگی سخت و فرسایشی مرتبط دانست.
بر اساس این برداشت، تهران ممکن است در مذاکرات احتمالی با آمریکا و موضوعات مرتبط با تنگه هرمز موضعی کمانعطافتر اتخاذ کند. با این حال، فرخانی تأکید میکند رضایی بهتنهایی ساختار تصمیمگیری یا اختیارات قانونی رئیسجمهوری، وزارت خارجه و فرماندهی سپاه را تغییر نمیدهد؛ بلکه انتصاب او وزن دیدگاههای نظامی و امنیتی را در تدوین و اجرای تصمیمها افزایش خواهد داد.
در مقابل، شمسالواعظین میگوید همین پیشینه سخت نظامی میتواند به رضایی امکان دهد از هر تفاهم آینده در داخل نظام دفاع کند و میان طرفداران مذاکره و حامیان ادامه جنگ میانجی شود. در نهایت، نحوه برخورد شورای عالی امنیت ملی با مذاکرات، فشارهای آمریکا و آینده ترتیبات مربوط به تنگه هرمز نشان خواهد داد که بازگرداندن «مرد جنگ» به مرکز تصمیمگیری برای مدیریت یک رویارویی طولانی بوده یا برای اعطای ضمانت داخلی به یک راهحل سیاسی احتمالی.