پرونده آرامستان خاوران؛ گورهای بینام، خانوادههای بیپاسخ و نبرد بر سر حافظه
خاوران فقط یک آرامستان در جنوبشرق تهران نیست؛ صحنهای کلیدی در پرونده اعدامهای فراقضایی و ناپدیدسازی قهری زندانیان سیاسی در سال ۲۵۴۷ است. طی نزدیک به چهار دهه، خانوادهها برای دانستن محل دفن عزیزانشان، حفظ نشانههای گورها و برگزاری مراسم یادبود با تهدید، بازداشت، تخریب و محدودیت روبهرو بودهاند.
۱. خاوران چیست و چرا به نماد تبدیل شد؟
آرامستان خاوران در جنوبشرق تهران قرار دارد و پیش از آن نیز برای دفن اعضای برخی اقلیتهای دینی و شماری از زندانیان سیاسی اعدامشده در اوایل دهه ۱۳۶۰ استفاده میشد. پس از اعدامهای گسترده سال ۲۵۴۷، نام خاوران بیش از هر چیز با گورهای بینام و جمعی زندانیان سیاسی گره خورد. گزارشهای حقوق بشری میگویند خانوادهها اجازه نداشتند برای بسیاری از قربانیان سنگقبر، پلاک یا نشانهای پایدار نصب کنند. از همین رو، خاوران از یک محل دفن به نماد عمومی مبارزه خانوادهها برای حقیقت و عدالت تبدیل شد. سازمان ملل در گزارشها و مکاتبات خود، خاوران را یکی از محلهایی دانسته است که احتمالاً بقایای قربانیان ناپدیدسازی قهری و اعدامهای فراقضایی سال ۱۹۸۸ در آن قرار دارد؛ اما همزمان تأکید کرده که بدون تحقیق مستقل و بررسی پزشکیقانونی، درباره هویت همه دفنشدگان نمیتوان حکم قطعی داد. ([spcommreports.ohchr.org](https://spcommreports.ohchr.org/TMResultsBase/DownLoadPublicCommunicationFile?gId=27589&utm_source=openai))
۲. زمینه تاریخی؛ اعدامهای تابستان ۲۵۴۷
در فاصله تقریبی ژوئیه تا سپتامبر ۱۹۸۸، یعنی از تیر تا شهریور ۲۵۴۷، زندانیان سیاسی در چند زندان ایران در روندهایی کوتاه و غیرشفاف دوباره مورد پرسش قرار گرفتند. گزارشهای شاهدان و نهادهای حقوق بشری از تشکیل هیئتهایی خبر میدهند که درباره وابستگی سیاسی، باور مذهبی، آمادگی برای همکاری با مقامها و موارد مشابه از زندانیان سؤال میکردند. بسیاری از زندانیان پیشتر محاکمه و محکوم شده بودند و برخی نیز دوران محکومیت خود را میگذراندند. در مواردی، خانوادهها پس از قطع تماس و ملاقات، تنها با خبر شفاهی اعدام یا تحویل گرفتن وسایل شخصی روبهرو شدند. عفو بینالملل و دیدبان حقوق بشر این وقایع را در چارچوب اعدامهای فراقضایی، ناپدیدسازی قهری و جنایت علیه بشریت بررسی کردهاند. تعداد کل قربانیان در منابع مختلف یکسان نیست و بهدلیل پنهانکاری دولتی و نبود فهرست رسمی کامل، رقم نهایی قابل اثبات عمومی نیست. عفو بینالملل در ارزیابیهای خود از هزاران قربانی سخن گفته است؛ ارقام بالاتر که از سوی برخی جریانهای سیاسی مطرح شدهاند، از نظر روششناسی و امکان راستیآزمایی مستقل، محل مناقشهاند و نباید بهعنوان رقم قطعی عرضه شوند. ([hrw.org](https://www.hrw.org/news/2022/06/08/iran-1988-mass-executions-evident-crimes-against-humanity?utm_source=openai))
۳. چگونه خانوادهها به خاوران رسیدند؟
پس از اعدامها، بسیاری از خانوادهها نه گواهی رسمی مرگ دریافت کردند و نه محل دفن عزیزانشان را بهطور شفاف دانستند. برخی خانوادهها از طریق تماسهای غیررسمی با کارکنان قبرستان، رانندگان، همبندیهای سابق یا دیگر خانوادهها به احتمال دفن در خاوران پی بردند. گزارشهای گردآوریشده از سوی عفو بینالملل و سازمان عدالت برای ایران روایت میکنند که خانوادهها با مشاهده گودالهایی حاوی اجساد متعدد، لباسهای قربانیان یا بیرونماندن بخشهایی از بدن از خاک، به جمعیبودن دفنها پی بردند. این روایتها شهادتهای خانوادگی و مستندات حقوق بشریاند، نه نتیجه یک نبشقبر رسمی. بنابراین باید میان «وجود گزارشهای متعدد و همسو درباره گورهای جمعی» و «اثبات پزشکیقانونی همه جزئیات» تفاوت گذاشت. نبود تحقیق مستقل، خود بخشی از مسئله است؛ زیرا مقامهای مسئول بهجای فراهمکردن امکان شناسایی بقایا، مسیر دسترسی و نشانهگذاری را محدود کردهاند. ([amnesty.org](https://www.amnesty.org/en/latest/campaigns/2018/10/blood-soaked-secrets/?utm_source=openai))
۴. خاوران؛ محل دفن ناشناخته یا صحنه جرم؟
از منظر حقوق بینالملل، محل دفن احتمالی قربانیان اعدامهای فراقضایی و ناپدیدسازی قهری تنها یک ملک یا آرامستان عادی نیست؛ میتواند صحنه جرم و منبع ادله باشد. سازمان ملل درباره خاوران از نگرانی نسبت به تخریب یا دستکاری احتمالی محل سخن گفته و تأکید کرده است که خانوادهها حق دارند از سرنوشت و محل دفن عزیزان ناپدیدشده خود مطلع شوند. بررسی بیطرفانه میتواند شامل نقشهبرداری، تصویربرداری، نمونهبرداری، کاوش پزشکیقانونی، ثبت اشیای همراه اجساد و آزمایش DNA باشد. هیچیک از این اقدامات نباید پیشاپیش نتیجهای را درباره هویت قربانیان تحمیل کند. تحلیل UKFarsi این است که ممانعت از چنین بررسیای، در کنار نبود پاسخ رسمی، باعث میشود خودِ محل به بخشی از شواهد الگوی پنهانکاری تبدیل شود؛ اما این تحلیل بهمعنای اثبات قضایی تمام ادعاهای مربوط به همه نقاط خاوران نیست. ([spcommreports.ohchr.org](https://spcommreports.ohchr.org/TMResultsBase/DownLoadPublicCommunicationFile?gId=27589&utm_source=openai))
۵. تخریب و تغییرات محوطه؛ از بولدوزر تا خاکریزی
در ژانویه ۲۰۰۹، گزارشهای عفو بینالملل و سازمان عدالت برای ایران از تخریب شمار زیادی از نشانههای موقت گورها با بولدوزر، پوشاندن بخشی از زمین با خاک و کاشت درخت خبر دادند. خانوادهها پیشتر با آجر، سنگ، گل، رنگ یا نشانههای ساده محل احتمالی دفن عزیزانشان را مشخص میکردند. این نشانهها از نظر حقوقی جایگزین سنگقبر رسمی نبودند، اما برای شناسایی و یادبود اهمیت حیاتی داشتند. سخنگوی قوه قضائیه وقت گفت از اقدامات گزارششده اطلاعی ندارد؛ این پاسخ نه تحقیق مستقل ایجاد کرد و نه نگرانی خانوادهها درباره نابودی شواهد را برطرف کرد. در ارزیابیهای حقوق بشری، تخریب محلهای دفن میتواند هم حق خانوادهها برای سوگواری و حقیقت را نقض کند و هم امکان تحقیق آینده را کاهش دهد. ([iranrights.org](https://www.iranrights.org/library/document/562?utm_source=openai))
۶. دیوارکشی و دوربینها در سال ۲۰۲۲
در اواخر مه و ژوئن ۲۰۲۲، تصاویر و گزارشهایی از تخریب دیوارهای قدیمی، ساخت دیوار بتنی بلند و نصب دوربینهای نظارتی در اطراف خاوران منتشر شد. گزارشگران رادیو فردا وابسته به رادیو اروپای آزاد/رادیو آزادی، این تغییرات را با افزایش محدودیت دسترسی خانوادهها مرتبط دانستند. گروهی از خانوادهها نیز در بیانیهای خواستار توقف آزار و تهدید و پاسخگویی درباره محل دفن عزیزانشان شدند. کمیتهها و کارشناسان ویژه سازمان ملل در مکاتبهای با حکومت ایران گفتند اگر این گزارشها درست باشد، اقدامات انجامشده میتواند تلاشی عمدی برای پنهانکردن یا نابودکردن محل گورهای جمعی باشد. این عبارت، موضع نگرانی و درخواست بررسی سازمان ملل است، نه حکم قضایی نهایی. تا زمانی که دسترسی مستقل، مستمر و کارشناسی به محوطه فراهم نشود، دامنه دقیق تغییرات و میزان آسیب به بقایا روشن نیست. ([ecoi.net](https://www.ecoi.net/en/document/2075932.html?utm_source=openai))
۷. پیوند خاوران با حقوق اقلیت بهایی
خاوران در سالهای اخیر در پرونده دیگری نیز مطرح شد: گزارشهایی درباره فشار بر خانوادههای بهایی برای دفن اموات خود در میان قبرهای موجود یا در محدودهای که با گورهای جمعی قربانیان اعدامهای ۱۳۶۷ مرتبط دانسته میشود. کارشناسان سازمان ملل در مکاتبهای درباره این سیاست، همزمان از تبعیض علیه بهاییان و بیحرمتی احتمالی به محل دفن قربانیان اعدامها ابراز نگرانی کردند. این دو موضوع از نظر حقوقی جدا هستند، اما در خاوران به یکدیگر برخورد میکنند: حق اقلیتها برای دفن مطابق باورهای دینی و حق خانوادههای قربانیان اعدامها برای حفظ و تحقیق درباره محل دفن عزیزانشان. عفو بینالملل نیز گفته است که استفاده اجباری از این محدوده میتواند به آسیب بیشتر به یک صحنه جرم احتمالی و رنج مضاعف خانوادههای هر دو گروه منجر شود. ([amnesty.org](https://www.amnesty.org/en/latest/news/2021/04/iran-stop-destruction-of-mass-grave-site-and-allow-dignified-burials-of-persecuted-bahais-2/?utm_source=openai))
۸. خانوادهها و «مادران خاوران»
خانوادهها در دهههای گذشته، با وجود محدودیتها، تلاش کردهاند در خاوران یا در فضای عمومی یاد قربانیان را زنده نگه دارند. مادران، همسران، خواهران و فرزندان قربانیان در روایتهای حقوق بشری و رسانهای، از احضار، بازجویی، تهدید، بازداشت و جلوگیری از برگزاری مراسم سخن گفتهاند. سازمان عفو بینالملل تأکید کرده است که رنج خانوادهها فقط ناشی از فقدان نیست؛ بیخبری از محل دفن، نبود گواهی مرگ، محرومیت از سوگواری و ترس از مجازات برای پرسیدن سؤال، وضعیت را به ناپدیدسازی قهریِ ادامهدار تبدیل میکند. در این چارچوب، «مادران خاوران» یک سازمان رسمی با ساختار ثبتشده دولتی نیست، بلکه عنوانی برای شبکهای از خانوادهها و همراهان آنان است که حول یادبود، ثبت شهادتها و مطالبه حقیقت شکل گرفتهاند. ([amnesty.org](https://www.amnesty.org/en/latest/campaigns/2018/10/blood-soaked-secrets/?utm_source=openai))
۹. چه چیزهایی تأیید شده و چه چیزهایی همچنان محل اختلاف است؟
تأییدشده در سطح مستندات حقوق بشری: وجود اعدامهای گسترده زندانیان سیاسی در سال ۱۹۸۸؛ گزارشهای متعدد درباره دفنهای بینام و جمعی در چند شهر ایران، از جمله خاوران؛ محرومیت خانوادهها از اطلاعات کامل؛ و گزارشهای متعدد درباره تخریب، محدودیت دسترسی و ممانعت از یادبود در خاوران. ادعاهای قوی اما نیازمند تحقیق قضایی یا پزشکیقانونی مستقل: هویت همه افراد دفنشده در هر گور، شمار دقیق اجساد، تعیین مرزهای دقیق گورها و نقش هر مقام مشخص در انتقال یا دفن اجساد. ادعاهای مورد مناقشه: ارقام بسیار متفاوت درباره شمار کل قربانیان در سراسر ایران. نبود فهرست رسمی و نبود کاوش مستقل، امکان رسیدن به رقم قطعی را از بین برده است. از نظر حرفهای، استفاده از یک عدد واحد بدون بیان منبع، دامنه و محدودیت روششناسی، گمراهکننده است. ([hrw.org](https://www.hrw.org/news/2022/06/08/iran-1988-mass-executions-evident-crimes-against-humanity?utm_source=openai))
۱۰. مسئولیت دولت و مسیرهای ممکن برای حقیقتیابی
دولت ایران بر پایه اصول پذیرفتهشده حقوق بشر موظف است سرنوشت و محل دفن قربانیان ناپدیدسازی قهری را روشن کند، با خانوادهها همکاری کند، از تخریب محلهای احتمالی جلوگیری کند و امکان تحقیق مستقل را فراهم آورد. گامهای ضروری شامل حفاظت فوری از خاوران، توقف هرگونه ساختوساز یا جابهجایی خاک، ثبت دقیق وضعیت فعلی با نظارت مستقل، دسترسی کارشناسان پزشکیقانونی، گردآوری شهادت خانوادهها و بازماندگان، ایجاد بانک اطلاعاتی قربانیان و اطلاعرسانی رسمی درباره نتایج است. عفو بینالملل و کارشناسان سازمان ملل بارها خواستار تحقیق مستقل بینالمللی درباره اعدامهای ۱۳۶۷ و ناپدیدسازیهای مرتبط شدهاند. تا زمانی که چنین تحقیقی صورت نگیرد، خاوران هم آرامستان است و هم سندی آسیبپذیر از خشونت دولتی؛ سندی که با هر تخریب، بخشی از امکان بازسازی حقیقت را از دست میدهد. ([amnesty.org](https://www.amnesty.org/en/latest/news/2018/12/iran-committing-crimes-against-humanity-by-concealing-fate-of-thousands-of-slaughtered-political-dissidents-2/?utm_source=openai))
منابع و اسناد اصلی
- دفتر کمیساریای عالی حقوق بشر سازمان ملل متحد — مکاتبه کارشناسان ویژه درباره خاوران و گورهای جمعی قربانیان اعدامهای ۱۹۸۸
- دفتر کمیساریای عالی حقوق بشر سازمان ملل متحد — مکاتبه درباره دفن اجباری بهاییان در محدوده مرتبط با خاوران
- دفتر کمیساریای عالی حقوق بشر سازمان ملل متحد — Atrocity Crimes and Grave Violations of Human Rights؛ گزارش درباره تخریب گورهای جمعی و خاوران
- عفو بینالملل — Blood-Soaked Secrets: Why Iran’s 1988 Prison Massacres Are Ongoing Crimes Against Humanity
- عفو بینالملل — Iran still seeks to erase the ‘1988 prison massacre’ from memories, 25 years on
- عفو بینالملل و سازمان عدالت برای ایران — Criminal Cover-up: Iran Destroying Mass Graves of Victims of 1988 Killings
- دیدبان حقوق بشر — Iran: 1988 Mass Executions Evident Crimes Against Humanity
- رادیو اروپای آزاد/رادیو فردا — Iran Walls In Cemetery 'Of The Damned' As Trial Exposes 1980s War Crimes
- عفو بینالملل — Iran: Biggest wave of political executions in Iran since early 1980s